محدودیت ها ، آرزوها را کوچک و کوچکتر می کنند ، اما آنها را حقیر نمی کنند . یک زندانی را تصور کنید که در انفرادی است . پس از مدتی آرزوی او این خواهد شد که در بند عادی و در کنار سایر زندانیان باشد . محبوسی در یک سلول انفرادی به ارتفاع یک و نیم متر حتماً آرزو خواهد کرد که در فضایی قرار گیرد که فقط بتواند برای دقایقی بایستد و فشار سروگردن و تنه خود را بر زانوان و کف پا بیاورد و یا گردن خود را به پشت خم کند .
آرزوها در نداشته هاست و پایانی ندارد . نمی توان همه چیز را داشت . نمی دانم ، واقعاً نمی دانم که آیا برای آرزو نداشتن باید آرزو کرد ؟ یا آرزو داشت ؟ این هم خود پارادوکس غریبی است !
می گویند یکی از راه ها در بی نیازی و درویش مسلکی است . اما اگر برای پشمینه پوشی و صوفی گری هم مدارجی قائل باشیم ؛ رسیدن به آن مدارج عالی که شخص را از آنچه دنیوی است بی نیاز گرداند ، خود نیازمند خواست و آرزویی نهانی است . سیر رسیدن به یک منزل خود به خود آرزوی رسیدن را در بطن خود دارد و از آن گریزی نیست . آرزوها را پایانی نیست . با این اختلاف که حتماً باید بین آرزو داشتن و آرزو کردن با حسرت داشتن و حسرت خوردن فرق قائل شد . با رعایت چنین حریمی آرزو داشتن بسیار خوب ، زیبا و محرک خواهد بود . آرزو چیز خوبی است ، باید قدر آن را دانست .شما این طور فکر نمی کنید ؟

بنا به گفته استیون هاوکینگ یکی از احتمالات سفر در زمان وجود « سوراخ کرم(Wormhole) » است . او می نویسد :

« ... یک راه امکان پذیر بودن این رویداد ، سوراخ های کرم اند ( یعنی لوله هایی در فضا–زمان که نواحی متفاوت فضا-زمان را به هم می پیوندند ) ، البته اگر وجود داشته باشند . شما فضاپیمایتان را به یک دهانه سوراخ کرم می رانید و از دهانه دیگر در فضا و زمانی متفاوت بیرون می آیید ... سوراخ های کرم ، چنانچه وجود داشته باشند ، راه چاره محدودیت سرعت در فضا می باشند . ده ها هزارسال به درازا می کشد که فضا پیمایی با سرعت کمتر از سرعت نور از کهکشان گذر کند . اما می توان از میان یک سوراخ کرم گذر کرد و به آن سوی کهکشان سر زد و برای شام بازگشت . همچنین اگر سوراخ های کرم وجود داشته باشند می توان از آنها سود جست تا پیش از آغاز حرکت به مبدا بازگردیم . پس شاید به این فکر بیفتید که اصلاً برای جلوگیری از عزیمتتان ، موشک را در سکوی پرتاب منفجر کنید . این نگارش دیگری از پارادوکس پدر بزرگ است : اگر به گذشته بازگردید و پیش از تولد پدرتان ، پدر بزرگتان را بکشید ، چه خواهد شد ؟ »

برای دیدن تصویر بزرگتر کلیک کنید

با این تعاریف به نظر می رسد که در صورت وجود سوراخ کرم زمان حال به طور مرتب و مسلسل تکرار می شود . بنابراین ممکن است که هستی هر باره وارد دهانه کرمی شکلی شود و از آن خارج گردد ؛ بدون آنکه درک گذشته به ما دست دهد . البته ما با درک و منطق خود از زمان چنین تصوری را می پرورانیم . چنانچه شناخت معمول را که بسیار هم به آن می بالیم به کناری گذاریم ، می توانیم هستی را هر بار تکرار شده و تکرار شده فرض کنیم . وجود سوراخ های کرم بعید نیست همانگونه که اثر آن نیز محسوس نیست . شاید همین تکرار ، خاصیتی زایل ناشدنی به هستی بخشیده است . آنچنان که هستی هرباره پشت و رو شود بدون آنکه ذهن نقادی یا قوه تمیزی برای ثبت و درک آن وجود داشته باشد .
اما سوراخ کرم و آینده نیز بحث جالبی به دنبال خواهد داشت . اگر بگوییم که در تکرار ، آینده نیز می تواند گذشته باشد ؛ چه ؟ اگر همه عناصر و پدیده ها در زمان های خود تکرار شوند؛ آیا می توان از فواصل زمانی آینده ، حال و گذشته سخنی به میان آورد ؟ و یا اینها فقط تصور ما از زمان است ؟ اصولاً این قواعدی است که ما وضع کرده ایم .
آیا می توان گفت که کاینات بدون این ذهنیت و بدون انسان ( کنایه ای به اصل انسانی ) فارغ از زمان و فاقد گذشته ، حال و آینده است ؟

به مناسبت پنجمین سال وبلاگ نویسی در ایران

در کلاس های این ترم شبانه ، روش شناسی تبلیغات وبلاگ ها مورد بررسی قرار خواهد گرفت .
یکی از ترفندهای فراخواندن بازدیدکنندگان ، ثبت پیام های تبلیغی در بخش نظرات سایر وبلاگ هاست، که تاکنون روش های مختلفی درسه قالب کلی موذیانه ، زورمدارانه و عاقلانه در آن شناسایی شده است . کثرت روش های موذیانه به مراتب بیشتر است و در ضمن این روش جذاب تر از دیگر روش هاست . در ادامه نمونه هایی از این سه شیوه مرسوم را با هم مرور می کنیم :

◊ فصل اول/ برخی شیوه های موذیانه

از آنجا که رشد و تکامل این شیوه لحظه ای بوده و در هر ثانیه تنوع و گوناگونی آنها افزایش می یابد ؛ نمی توان ادعایی مبنی بر کامل و جامع بودن روش های معرفی شده مطرح نمود . بنابر این شرط احتیاط آن است که از عبارت «برخی» یا «پاره ای» یا «تعدادی» استفاده کنیم . از همین رو عنوان «برخی شیوه ها» برای این فصل گزینش شد . این شیوه خود در سه بخش عاشقانه ، دوستانه و دشمنانه قابل طبقه بندی است ، که در میان آنها شیوه دوستانه از تنوع و رواج بیشتری برخوردار است .

▫ شیوه عاشقانه
گوشه ای است از دستگاه موذیانه . معمولاً در این روش عامل با نگاهی رومانتیک و بسیار بی ربط وارد بخش نظرات شده و با تعجیل فراوان و بدون خواندن سایر نظرات و مباحث مطروحه مبادرت به کپی متنی که قبلاً تهیه نموده ، می کند و با ذکر اینکه وبلاگش با فلان مطلب به روز شده است ؛ وبلاگ میزبان را ترک می کند .
در این شیوه استفاده از انواع اشعار «مکش مرگما» ضروری است . علاقمندان به این شیوه می توانند به مراجع معتبری مانند ، سپر عقب انواع کامیون ها ، شیشه عقب انواع مینی بوس ها و باربند انواع وانت بارها مراجعه کنند . در مورد وانت بارها بهتر است به وانت های نیسان آبی رنگ که بار آنها مرکبات باشد توجهی ویژه مبذول گردد .
برای درک بهتر مطلب ، ناگزیر از ذکر مثال هستیم . دانشجویان عزیز توجه داشته باشند که این تنها یک مثال از هزاران است که الباقی آن را باید خود جستجو نموده وبه عنوان پایان نامه تحویل نمایند .

مثال. « گشتیم نبود ، نگرد نیست . اگر بود عشق است ، اگر نبود رنج است . رنج من بوی نارنج می دهد . در زیر آبشار اشکم عشقت را شستشو دادم .
درخانه کوچکم نارنج به دست منتظردیدار تو هستم تا بیایی . بیا بیا بیا، بی تو می میرم . »
توضیح اضافی درس. در اینجا منظور از « خانه کوچک » همان وبلاگ است .


▫ شیوه دوستانه
این گوشه مشابهت های زیادی با شیوه عاشقانه دارد و در همان ژانر موذیانه طبقه بندی می شود . اختلاف عمده آن با شیوه قبل مربوط می شود به نرینگی و مادینگی . این شیوه خود به دو گروه مشفقانه و منتقدانه قابل تقسیم است . در هر دو روش مذکور مُبلغ با ذکر نام وبلاگ نویس میزبان ، مطالبی را می نویسد تا بهانه کافی برای تبلیغ مطلب به روز شده وبلاگ خود را به دست آورد . استفاده از کپی مطلب پیش نوشته در این شیوه محدودتر است . در روش دوستانه - مشفقانه ، عامل با ذکر سلام و احوال پرسی شروع می کند و بدون مطالعه متن وبلاگ و سایر نظرات ، نویسنده را مورد تشویق فراوان قرار می دهد . البته ذکر سلام در این شیوه اصل نیست . موارد بسیاری مشاهده شده که مشوق بدون سلام دست به اقدامات تبلیغی می زند .

مثال. « به موضوع خیلی خوبی اشاره کردی . من سال هاست به این موضوع فکر می کنم . ولی حالا من مشکلم حل شد . راستی وبلاگ من با مطلبی در همین رابطه که سال ها بهش فکر می کردم و تو الان برام حلش کردی آپ شد . بیایی خوشحال می شم . »

یکی از نکات مهم در روش دوستانه - مشفقانه ، گوناگونی لحن است . البته این موضوع در سایر شیوه ها نیز از تنوع و اهمیت زیادی برخوردار است .

مثال. « دمت گرم . (به جای « دمت گرم » می توانید از عباراتی چون « دمت قیژ »، « دمت لوله بخاری » و « نفست سیرابی » نیز استفاده کنید) حال کردیم بابا . ایول . ما که قابل نیستیم اما اگه اولین چراغو روشن کنی منت گذاشتی . نشستیم منتظر. یا حق »

لحن دیگر در روش دوستانه - مشفقانه رگه هایی از دلسوزی نیز به همراه دارد . در این روش ، عامل ، ضمن تشویق ، دلسوزی هم می کند . به مثالی در این مورد توجه کنید :

مثال. « این همه کار ، این همه تلاش ، بسه به خدا . مطلبت خیلی خوب بود ، اما کو گوش شنوا ؟! مریض میشی به خدا . به خودت استراحت بده ، بیا یه سری هم به دوستات بزن . من به روزم »

در روش دوستانه - مشفقانه ، زیر گروه دیگری به نام « کوچه علی چپ » وجود دارد که بسیار کوتاه و موثر است . دراین روش ، عامل بدون هیچ اشاره ای به مطلب وبلاگ میزبان و همچنین سایر نظرات ، وبلاگ خود را تبلیغ می کند . لطفاً به مثال توجه کنید :

مثال. « موفق و موید باشید . وبلاگ فلان با مطلبی تحت عنوان « زن علیرضا نمرم ننه / از درخت بالا نمرم ننه » به روز شد. »

همان گونه که مشاهده می کنید در این شیوه ، عامل تبلیغ کننده زیاد به حاشیه پردازی نمی پردازد . به همین دلیل برخی از محققین از این روش با نام « مَبلغ افزا » یاد می کنند و وجه تسمیه آن ، ضرب المثل معروف « از تعارف کم کن و بر مبلغ افزا » می باشد . اما در واقع روش « مبلغ افزا » به طور دقیق به گوشه ای مطابق با مثال زیر اطلاق می گردد :

مثال. « وبلاگ فلان: ( شیوه های استاد گزینی و روش های استادگریزی ) »

مثال کاملاً گویاست . همان گونه که می بینید . عامل ، فقط و فقط به معرفی وبلاگ خود می پردازد . بنابراین علیرغم نظر برخی اساتید ، این روش در گروه نظرات تبلیغی دوستانه - مشفقانه قرار نگرفته و به دلیل ماهیت خود ، اصولاً جایگاهی در ژانر موذیانه نیز ندارد . چنین شیوه ای به روش های زورمدارانه نزدیک تر است تا شیوه های موذیانه . من در یکی از سخنرانی های خود در سمینار « بز را از ریش شناسند ، صاحب وبلاگ را از تبلیغ » پیرامون این موضوع مطالب بسیاری را مبتنی بر ادله و آرای فراوان ارائه نموده ام که دانشجویان می توانند به آنها مراجعه کنند .

اما یکی از موذیانه ترین روش های تبلیغی در گروه بزرگ دوستانه - مشفقانه ، گوشه مهجوری است در همین شاخه « کوچه علی چپ ». به مثال توجه کنید :

مثال.

نام نویسنده : راخمانینوف ( از وبلاگ سندرم استاد )
متن پیام : موفق و موید باشید .
          وب سایت    -----     پست الکترونیک

بله احتمالاً شما متوجه هیچ پیام تبلیغی آشکاری نشدید . در این گونه پیام ها ، عامل تنها به یادآوری نام خود و آدرس وب سایت اکتفا می کند . از آنجا که این گونه پیام ها حاوی جمله کوتاهی همچون « خوب بود ، موفق باشی » یا « موید باشی » یا « از این بهتر نمی شد » یا « لذت بردم » هستند ، به خودی خود درشیوه تبلیغات دوستانه - مشفقانه جای می گیرند و از آنجا که هیچ اشاره مستقیمی به وبلاگ خود نمی کنند در شاخه « کوچه علی چپ » دسته بندی می شوند . البته برخی اساتید بر این باورند که این روش را باید « سوپر علی چپ » یا « چپول واویلا » نام نهاد . مطالعات در این خصوص هنوز منجر به ارائه نظر متقنی نشده و مباحثات پیرامون آن در « فرهنگستان علوم و فنون پرت و پلانویسی » که بنده خود ریاست آن را به عهده دارم همچنان با حدت و شدت در جریان است .

امیدوارم دانشجویان عزیز بهره کافی و وافی از مباحث این کلاس برده باشند . ادامه مطلب را در جلسه دیگر پی خواهیم گرفت . شب بخیر!

عزیزان در جلسه بعد مطالب دیگری را مورد بررسی قرار خواهیم داد . کرتیم . اه ، ببخشید ، شب بخیر!

رد برخی تئوری های ساده که ممکن است بعضی از آنها احمقانه نیز به نظر برسند ؛ گاهی اوقات بسیار مشکل و در پاره ای موارد غیرممکن است . به عنوان مثال فرض اینکه تمامی ابنای بشر هر شب توسط عوامل ماورای طبیعی کنترل می شوند ؛ در نگاهی گذرا بسیار ساده و پیش پا افتاده جلوه می کند . به گونه ای که بدون تعمق چندانی به سرعت آن را رد نموده و ممکن است به آن بخندیم . اما با دقت و جستجوی بیشتر در ذهن خود درمی یابیم که موضوع آنطور که به نظر می رسد ساده نیست . مانند آن است که از شما بپرسند ، چرا ماست سفید است ؟ بسیاری از ما ساعت به دست خود می بندیم و روزانه بارها و بارها به آن نگاه می کنیم ؛ اما چند نفر از ما می تواند بدون نگاه دقیق به ساعت خود ، بگوید که عدد سه ، شش ، نه و یا دوازده آن به طور مشخص چگونه شکلی دارد ؟ شاید شما در طبقات سوم ، چهارم و یا طبقات بالاتری از یک مجموعه آپارتمانی زندگی می کنید . اما چند بار به این فکرافتاده اید که تعداد پلکان منتهی به آپارتمان خود را بشمارید ؟ اصلاًً به این فکر افتاده اید ؟ البته این موضوعات به خودی خود ارزش چندانی ندارند ، اما چنین سوالات به ظاهر ساده ای می توانند موید این نکته باشند که بسیاری از واقعیت ها و حتی حقایق از فرط سادگی در نقطه کور ذهن قرار می گیرند . بسیاری تیزبینی ، نکته سنجی و یا هوش سرشار را تنها در حل مسائل پیچیده محک می زنند و بر این باورند که تنها این گونه معضلات نیازمند چنین ابزاری هستند . اما این حکایت اندکی مشابه نواختن نی است در مقابل پیانو . نی بسیار ساده است اما درآوردن صدای خوش از آن کار هر کسی نیست . زیرا برون کشیدن صدای خوش از سازی چون نی بیش از آنکه متکی به ساختار آن باشد وابسته به تبحر نوازنده است . گویی توانایی و قابلیت در آن دمیده می شود . سازی چون پیانو امکانات فراوانی دارد و همین امکانات ناشی از ساختاری پیچیده است . شما با چند تلنگر بر هر کلید ، صدایی خواهید شنید که اگر تک تک و گسیخته باشد صوت خوشی است . اگر ترتیبی را رعایت کنید ، می توانید با فشردن کلیدها قطعه ای را اگرچه ابتدایی بنوازید . در این وضعیت پیچیدگی ساختاری به گونه ای قانونمندی را به ارمغان آورده که پی ریزی اصول نظری و عملی برای آن سهل تر است . اما در پدیده ها و روندهای ساده به دلیل کمبود عناصر سازنده ، دامنه و امکان رد گیری اصول مدون ، کتابی و آکادمیک سخت تر است . همانگونه که در فراگیری نی تجربه و انتقال حسی سینه به سینه نقشی حیاتی بازی می کند و به نوعی تجربه در نواختن ، اساس کار محسوب می شود ؛ در تبیین پدیده های به ظاهر ساده نیز نوعی جستجوی شهودی و مکاشفه است که می تواند راهگشا باشد .

نمی دانم فیلم  « شهر تاریک » به کارگردانی « آلکس پرویاس » را دیده اید یا نه ؟ دست مایه اصلی این فیلم یکی از همین موضوعات به ظاهر ساده و باورنکردنی است . جریان از این قرار است که موجوداتی فرا زمینی هرشب راس ساعت دوازده زمان را غیرفعال نموده و تمام مردم شهر در این ساعت از هرگونه حرکتی باز می ایستادند . و در این اثنا موجودات فرازمینی با انتخاب قبلی ، خاطرات و یادهای یک یا گروهی از انسان ها را با هم عوض می کردند . آن زمان که مردم از خواب گران برمی خواستند و از سکون به حرکت در می آمدند ، بدون هیچگونه حس تغییری به زندگی خود ادامه می دادند . آنان بدون آنکه بدانند تا دقایقی پیش دارای زندگی و خاطرات دیگری بوده اند ؛ به گونه ای کاملاًًً عادی زندگی جدید را از سر می گرفتند . البته در فیلم دامنه این تغییرات حتی به تغییرات فیزیکی شهر نیز می انجامید . فردی برخاسته از خواب ممکن بود صاحب همسر و فرزند جدیدی شود ، با تمام خاطرات قبلی . او حتی به یاد می آورد که چگونه ازدواج کرده و چه وقت صاحب فرزند شده است . ( یاد مولانا و شعر "ای برادر تو همه اندیشه ای ..." افتادم ) .

خب حالا فکر می کنید رد چنین نظریه ای ساده است ؟ من این طور فکر نمی کنم . عدم قطعیت نمی گذارد که چنین فکر کنم . در صحنه ای از همین فیلم بازیگر زن به بازیگر مرد می گوید : « ... اما این واقعیت دارد که من تو را دوست دارم . » بازیگر مرد در پاسخ می گوید : « ممکن است این هم جزیی از همان رویاهای ساختگی باشد . » شما چه فکر می کنید ؟

اخلاق و مباحث مربوط به آن به زعم بسیاری سهل و پیش پا افتاده است . یک فیلم خوب و یک فیلم بد را دستمایه و بهانه ای قرار داده ام برای طرح چند سوال .

فیلم خوب:

سکانسی از فیلم هزاردستان به کارگردانی علی حاتمی که بسیار دوستش می دارم ، اولین بهانه من است . در این فیلم صحنه ای وجود دارد که قرار است در آن اسماعیل خان رییس انبار غله ترور شود . رضا تفنگچی که مابه‌ازای واقعی و تاریخی وی کریم دواتگر است در سقاخانه ای پناه گرفته و مترصد فرصت برای ترور اسماعیل خان است . پیش از این تمهیدات بسیاری برای اجرای این ترور در نظر گرفته شده است . انجمن مجازات به سرکردگی ابوالفتح مسئولیت ترور را به عهده دارد . شخصیت ابوالفتح بسیار دوست داشتنی و مردمی تصویر شده است . او به دلیل ابتلا به بیماری ریوی هیچگاه در قهوه خانه یا سایر اماکن عموعی غذا نمی خورد ، که نکند کسی بیمار شود . علی خان حاتمی او را شخصیتی عاطفی و در عین حال انقلابی و وفادار به مردم طراحی کرده و در این کار بسیار موفق بوده است . اما در صحنه ترور حرکتی از او می بینیم که به شدت تکان دهنده است و ما را در ارزیابی های خود نسبت به شخصیت ابوالفتح دچار پاره ای تردیدها می کند .
اسماعیل خان به سقاخانه نزدیک می شود . رضا آماده شلیک می شود . ناگهان کودکی میان اسماعیل خان و رضا قرار می گیرد . رضا دو دل می شود . وقت تنگ است . ابوالفتح که ناظر بر ماجرا و تردید رضا است ؛ اسلحه خود را بیرون کشیده و کودک بی گناه را می کشد . پس از آن رضا شلیک نموده و اسماعیل خان را ترور می کند . گویی رضا با فرو افتادن کودک به تصمیم راسخ ابوالفتح و اصرار او بر کشتن ظالمین پی می برد .

اینک چند سوال :

◊ آیا ابوالفتح حق داشت کودک را بکشد ؟
◊ آیا رضا می بایست ابتدا کودک را می کشت و سپس اسماعیل خان را هدف قرار می داد ؟
◊ آیا می بایست برنامه ترور به دلیل حفظ جان کودک معوق می ماند ؟
در این مورد چون اساساً موضوعی مانند ترور به عنوان عملی مذموم و غیر عقلایی و در اغلب موارد بی ثمر مطرح است می توان به دو سوال اول پاسخ خیر داد و برای سومین سوال پاسخ آری را در نظر گرفت . اما بیایید کمی صحنه علی خان حاتمی را دستکاری کنیم . قرار است اسماعیل خان پس از گذر از سقاخانه ده ها زن و کودک را بکشد . اینطور تصور کنیم که بیست زن و کودک درست ده متر دورتر به زانو نشسته و با دستان و چشمان بسته منتظر فرمان اعدام هستند . اسماعیل خان سوار بر اسب و تپانچه در دست به سوی آنان می رود که بر سر هر یک گلوله ای شلیک کند . اگر رضا موفق به ترور اسماعیل خان شود ، مردمان بی گناه نجات یافته و از خطر مرگ می رهند . چنانچه با همین مضمون بار دیگر سکانس را بازسازی نموده و با اجرای موفق آن ، باز سوالات پیش گفته را طرح کنیم ؛ این بار چه پاسخ هایی برای آنها خواهیم داشت ؟ اینک پاسخ گویی چندان هم که تصور می شود آسان نیست . به ویژه که بگوییم فرض کنید ؛ آن کودک قربانی شده کودک شماست .
در حالتی کلی و با روحیه ای توام با فداکاری و شاید قهرمان سالارانه خواهیم گفت : برای نجات جان ده ها انسان دیگر باید این کودک کشته می شد . اما آیا این همان قضیه " هدف وسیله را توجیه می کند " نیست ؟ پس چرا ماکیاول و ماکیاولیسم را تقبیح می کنیم ؟ ما چه حقی داریم که برای بودن یا نبودن کس یا کسانی تصمیم بگیریم ؟ این حق از کجا ناشی می شود ؟
آیا چنین پاسخی ثابت نمی کند که اخلاق هم نسبی است ؟  آیا برای خوش اخلاقی بزرگ باید بد اخلاقی کنیم ؟
فارغ از شرایط زمانی و مکانی مشخص و به صورتی انتزاعی و مجرد ، کشتن کودک عملی غیر اخلاقی و وحشیانه است . از سوی دیگر نجات جان ده ها انسان عملی اخلاقی و انسان دوستانه تلقی می شود . بنابر این مجبوریم برای انجام عملی اخلاقی ، حرکتی غیر اخلاقی انجام دهیم . ظاهرآ در اینجا معیارهای دست ساز بشر حکم می کنند . ارزشیابی بین عمل اخلاقی و غیراخلاقی فرد و جامعه امتیازهایی برای یک عمل به صورت مثبت و برای عمل دیگر به صورت منفی در نظر می گیرد و آن را ضربدر تعداد نجات یافتگان و قربانی شوندگان می کند و با منطقی عددی وجدان خود را خلاص نموده و انجام عملی اخلاقی را از مسیر و معبر غیر اخلاقی توجیه می کند . اما چرا مجبوریم که چنین کنیم ؟
بیایید از نگاه کودک فدا شده به قضیه نگاه کنیم . او که نمی دانست قرار است چه اتفاقی حادث شود . شاید او در آینده مرد بزرگی می شد که جان صدها نفر را نجات می داد . مگر لویی پاستور موفق به ازدیاد طول عمر همه انسان ها نشد ؟ بی تردید او نمی خواست که کشته شود ؛ شاید او نمی خواست که قربانی راه نجات دیگران شود . اما ما چنین سوالی از او نکردیم . خواست او برای ما مهم نبود . ما او را کشتیم چون فکر می کنیم این کار درست است . شاید در میان آن زنان و کودکان که ابوالفتح و رضا جانشان را نجات دادند ( البته در سکانس خیالی ما ) ؛ آدمیان خبیث و بدطینتی نیز وجود داشته باشند . شاید برخی از آن کودکان در آینده خود دژخیمانی بدتر از اسماعیل خان فیلمنامه ما می شدند . خیلی ها در اینجا ریاضی وار عمل نموده و می گویند این شایدها به آن بایدها در ؛ می ماند حال ؛ چون آینده مبهم است و باید در حال تصمیم گرفت . اما این سوال به وجود می آید که مگر تمامی این کشاکش ها برای آینده نیست ؟ پس به دنبال چه هستیم ؟ اگر آینده در دستان ماست ، پس چرا مبهم است ؟
(کسانی ممکن است طرح چنین سوالاتی را مغلطه خوانده و موضوع شمای کلی تحول اجتماعی و نقش جزیی سرنوشت افراد در روند تکامل را پیش کشند . منتظرم تا چنین کنند تا بهانه دیگری برای پرداختن به این موضوع بیابم .)
بیایید شایدها را دنبال کنیم . شاید با کشته شدن آن ده ها نفر ، انقلابی در می گرفت و پایه های حکومت ظلم به طور کل فرو می ریخت . اگر حاضریم قربانی شدن کودکی را برای نجات ده ها نفر اخلاقی بدانیم ، پس می توانیم بر اساس همان منطق کشته شدن ده ها نفر را برای نجات کل ملت نیز پذیرا گردیم . عیب چنین طرز تفکری بر اساس همان معیارها کجاست ؟
اگر بیشتر و بیشتر فکر کنیم می توانیم شایدهای چالش برانگیز بیشتری را نیز بر این شایدها بیفزاییم . قطع نظر از احتمالات مختلف و پرداختن به سود و زیان آنها ، از این مبحث یک نتیجه کلی می توان گرفت و آن این است که اخلاق نیز نسبی است . البته من علاقه ای به این نتیجه ندارم ، زیرا در این صورت با هر تفکر و معیاری می توان دست به هر عمل شایست و ناشایستی زد و آن را اخلاقی جلوه داد .
کیست که معیار و ملاک و نحوه سلوک و منش خود یا مکتب و فرهنگ خود را قبول نداشته باشد . حتی بدترین و کثیف ترین افراد نیز برای انجام اعمال خود دارای دلیل و ملاک و شاخص هستند . ممکن است برخی از آنها چندان تئوریزه نباشد اما آنچه آنان را وادار به عملی می کند حتماً مستدل است و یا حداقل برای خودشان کاملاً جا افتاده و منطبق بر معیارهایی خاص است . شاخص در تمیز خیر و شر زندگی معمول تنها می تواند قانون باشد که دست نوشته انسان ها در شرایطی ویژه است . ادیان نیز به دلیل وجود تفاوت های مذهبی نزد آحاد اجتماع نیز نمی توانند به خودی خود ملاک قرار گیرند ، زیرا به دلیل پاره ای از اختلافات دینی ، فاقد شمولیت فراگیر هستند و تنها می توانند راهنمای اخلاقی معتقدان باشند و گذشته از آن کلیه قوانین شرعی نیز می توانند در اختیار قانونگذار قرار گرفته و در قوانین بازتاب یابند . بازتاب و یا عدم بازتاب چنین قوانینی و نیز میزان سودمندی آنها در حال حاضر موضوع این بحث نیست . نکته این جاست که با قبول قانون و تدوین آن ، به گونه ای دست انسان هایی برای شاخص سازی خیر و شر باز شده و مهم تر آن است که به طور قطع چنین اتفاقی در زمان مشخصی روی می دهد . بنابراین خواه ناخواه مهر نسبیت بر پیشانی آن نیز می خورد . اما در ورای روزمرگی کدام قانون معیار سنجش است ؟ آیا می توانیم اخلاقی ماورای زندگی روزمره را تصور نموده و به طور ماهوی آن را مطلق بدانیم ؟ می گوییم دروغ بد است ، اما در جاهایی آن را لازم می دانیم . می گوییم قتل بد است ، اما در جاهایی آن را لازم می دانیم .
آیا می توان بر اساس عقیده ای که راستش می پنداریم فردی را از حق حیات محروم کنیم ؟ فرض کنید آنکه قرار است از حق حیات محروم شود ، شما هستید . برتری طلبی فردی در مقایسه با فردی دیگر و یا حتی جمعی دیگر طبیعی است . شاید خوشایند نباشد ولی جبری است . اگر به قدر سر سوزنی این حق را برای دیگران قائل شویم آن آزادی که آن همه از آن می گویند در محدوده ای به اندازه حیات و زنده بودن خلاصه می شود . اولین شرط آزادی حق حیات است ؛ اگر آنرا بگیریم همه چیز سلب می شود .

فیلم بد:

فیلم " کورلئونه " به کارگردانی " پاسکواله اسکورتیری " از نظر من فیلم خوبی نیست . ولی آن چیزی که مرا جلب کرد نه خود فیلم بلکه ارتباط میکله به عنوان فردی انقلابی و صادق با گارگانو دوست ساده غیرسیاسی و عامی او بود . در سکانسی ارباب از گارگانو می خواهد که میکله را بکشد . و این در حالی است که میکله دوست صمیمی گارگانوست ! گارگارنو در مقابل وعده های مادی ارباب تسلیم نمی شود ، اما بعد از آن پیش خود قانع می شود که برای از بین بردن ارباب باید ارباب شد و همین نیت به ظاهر خیر یعنی نجات مردم از شر اربابی خبیث او را وا می دارد که میکله را کشته و از این رهگذر ارباب را فریفته و با چنگ اندازی به اعتماد او قدرتی به کف آورده و ارباب را به وقت مقتضی ساقط کند . رگباری از اعمال غیراخلاقی برای انجام عملی اخلاقی ! کشتن دوست ، سوءِ استفاده از اعتماد ، میل به قدرت و ملاک قرار دادن اندیشه خود و خودمحوری تمام مسیرهایی است که گارگانو برای نجات مردم در پیش گرفته است . البته در داستان فیلم علاقمندی به رزا ( کلودیا کاردیناله ) نیز در تصمیمات گارگانو ( جولیانو جما ) بی تأثیر نیست . به هر حال در فیلم ، میکله به دست گارگانو کشته می شود و سایر وقایع آن طور که در فیلم آمده اتفاق می افتد که موضوع بحث ما نیست . اینجا هم می خواهم فیلمنامه را دستکاری کنم و وسوسه های ارباب و عشق رزا را از گارگانو بگیرم . پس فرض می کنیم گارگانو واقعاً به قصد از میان برداشتن بساط ظلم و جور ارباب و کمک به همنوعان خود تصمیم می گیرد که ارباب شود و  تنها به این منظور صادقانه است که میکله را می کشد . سوال این است که آیا عمل گارگانو اخلاقی است ؟ اگر این سوال را از میکله بپرسیم ، چه خواهد گفت ؟ احتمالاً و بنا بر منطق انقلابی قابل انتظار باید بگوید : من حاضرم جانم را برای نجات همشهریانم بدهم و چه بهتر که دوستم این کار را انجام دهد ! ولی فعلاً سوالی از میکله نشده و قرار هم نیست مطابق سیر روایی فیلم از او پرسشی صورت گیرد . به نظر می رسد این سوال باید از گارگانوی امدادرسان و خود ما پرسیده شود . شاید یکی از پاسخ ها به این سوال این باشد که تا زمانی که مردم کمک نخواهند ، نباید به آنان کمکی شود زیرا استطاعت بهره گیری از آن را ندارند . شما چه پاسخی دارید ؟